علت ، ضرورت دهنده به معلول است ( جبر علّى و معلولى ) يكى از احكام و فروع قانون عليت و معلوليت كه مربوط به مبحث « ضرورت و امكان » است و لازم است در مقدمهء بحث از ضرورت نظام موجودات از آن سخن به ميان آيد اين است كه : « علت ضرورت دهنده به معلول است » . « علت » را هر كس به اين اندازه مىشناسد كه « وجود دهندهء معلول است » . حالا مىخواهيم بفهميم كه آيا همان طورى كه علت وجود دهندهء معلول است ضرورت دهندهء وى نيز هست يا نه ؟ و معناى اين جمله اين است كه آيا با فرض تحقق علت تامّهء شئ ، تحقق يافتن معلول ، قطعى و جبرى و تخلف ناپذير است يا نه ؟ اندك تأملى روشن مىكند كه اگر علت ، ضرورت دهنده نباشد وجود دهنده نيز نخواهد بود زيرا معلول با قطع نظر از علت ، « امكان وجود » دارد و البته امكان وجود شئ به تنهايى كافى براى موجوديت آن شئ نيست و الّا مىبايست هر حادثهء ممكنى بدون علّت و موجبى به وجود آيد و اين همان صدفه و اتفاق است كه مساوى با نفى عليت و معلوليت عمومى است و چنان كه ديديم مساوى با نفى همهء علوم و فرو رفتن در ورطهء سوفسطائىگرى است . بعد از اينكه معلوم شد امكان ذاتى وجود شئ به تنهايى كافى نيست ، اگر فرض كنيم كه معلول مفروض ما از ناحيهء علت خويش نيز امكان وجود دارد نه ضرورت وجود ، يعنى با فرض تحقق علت نيز حالش همان حالى است كه قبل از تحقق علت داشت ، پس فرض تحقق علت و عدم تحقق علت نسبت به معلول ، مساوى است و همان طورى كه در فرض عدم تحقق علت ، مرجّحى براى پديد آمدن معلول نيست در فرض تحقق علت نيز مرجحى در كار نيست و همان طورى كه در فرض عدم تحقق علت ، وجود يافتن معلول مساوى با صدفه و اتفاق است و امتناع عقلى دارد ، در صورت تحقق علت نيز وجود يافتن معلول امتناع عقلى دارد . پس اگر علت ، ضرورت دهنده به معلول خويش نباشد وجود دهندهء آن نيز نخواهد بود يعنى واقعا علت ، علت نخواهد بود . پس علّيت از اين لحاظ مساوى با ضرورت و جبر است و نظام علّى و معلولى قهراً نظام ضرورى و جبرى خواهد بود . اينكه « علت ضرورت دهنده به معلول است » فطرى و مورد قبول تمام اذهان